28 september 2003, een uur 's nachts. Tijdens gritstralen in een ketel van de Amercentrale stort de steiger in. Vijf doden, drie gewonden. Ruim twintig jaar later blikken Peter van Oers, Ruud van Doorn en Gerard Westenbroek van de VSB (Vereniging van Steiger-, Hoogwerk- en Betonbekistingbedrijven) terug. Conclusie: de steigerbouw heeft sindsdien een sprong vooruit gemaakt met een dichtgetimmerde, geborgde ontwerp- en procesrichtlijn, de Richtlijn Steigers.
"Zeg nooit nooit, maar de kans op een dergelijk ongeval is nu heel klein", zegt branchemanager Westenbroek. "En we verbeteren de richtlijn die we sinds 2008 hebben nog dit jaar met een update." Daarover verderop meer.
De ramp bij de Amercentrale, wat ging er mis?
Even terug in de tijd. Waar ging het mis op die septemberdag in 2003 en wat hebben de steigerbouwers ervan geleerd? Van Oers stond – hoewel net als Westenbroek en Van Doorn niet betrokken bij het ongeval – nog dezelfde dag op het terrein van de centrale. Hij is nog steeds geëmotioneerd als hij aan de eerste aanblik terugdenkt. "Dan zie je een helm liggen in de chaos. Dat raakt je. Al die families en ook kinderen aan de poort die voor het leven van hun naasten vrezen. Vreselijk."
Later zal Van Oers als getuige-deskundige worden gehoord. Zijn analyse: de Wet van Murphy. Fout stapelde zich op fout. "We moeten naar boven en we bouwen iets dat ervoor zorgt dat we erbij kunnen. In de tijd van het ongeval leunde men flink op de mensen die het werk uitvoerden. Het proces bewaken was lang niet op het niveau van wat het nu is. De branche had nog niet erg veel vastgelegd."
Steigerbouw had geen richtlijn voor hele steiger
De Richtlijn Pijpen en Koppelingen (RPK) bestond weliswaar, maar een document voor de complete steiger dus nog niet. En dat wreekt zich in het najaar van 2003. De eerste fout zat hem in het ontwerp, concluderen Van Oers, Van Doorn en Westenbroek. Dat was tweedimensionaal getekend en niet zoals het hoort in drie dimensies. Daardoor ontbraken belangrijke diagonalen die het transport van horizontale krachten moesten verzorgen.
Met als gevolg: gebogen staanders onderaan de steiger. Daar is wel melding van gemaakt, maar er is niets mee gedaan. Breek maar eens een complexe steiger af om hem opnieuw op te bouwen. In een centrale die elke dag dat er niet geproduceerd wordt, klauwen met geld kost.
Hoofdoorzaak: het ontwerp. Want een goed gebouwde steiger kan alles aan”
Van Oers: "Dat is de hoofdoorzaak geweest. Een goed gebouwde steiger kan alles aan. Een constructie kan plaatselijk bezwijken. Maar dat is normaal geen probleem omdat de krachten dan herverdeeld worden."
Richtlijn Steigers voor dichtgetimmerde steigerbouw
Hoe kom je nu van het spreekwoordelijke keukentrapje van weleer naar de dichtgetimmerde steigerbouw die we volgens de VSB'ers nu kennen? "Het ongeval heeft voor een stroomversnelling gezorgd", zegt branchemanager Westenbroek. De vereniging kent drie secties: de hoogwerksectie, de betonbekistingsectie en de steigersectie. Alle drie hebben die werkgroepen die zich onder meer met techniek bezighouden. "We zijn continu bezig met het verbeteren van de veiligheid. Het ongeluk met de Amercentrale heeft de boel wel aangewakkerd."
Nu stellen constructeurs het ontwerp op dat onafhankelijke collega’s keuren”
De Richtlijn Steigers is – hoe wrang ook – schatplichtig aan de Amercentrale. Van Oers: "Nu is het zo dat constructeurs het ontwerp opstellen. Onafhankelijke collega's keuren dat vervolgens. Dat kan binnen een steigerbouwbedrijf zijn. Maar voor grote opdrachtgevers als de Nederlandse staat of voor grote bedrijven kan dat ook een extern persoon zijn. Wel zijn ze allemaal ten minste op hbo-niveau opgeleid."
Drie categorieën binnen de steigerconfiguratie
De steigerconfiguratie kent drie categorieën. De eerste is de standaardconfiguratie, vaak eenvoudige steigers voor renovatiewerkzaamheden. Dan is er de bedrijfsconfiguratie, een standaardopstelling specifiek ontwikkeld door een bedrijf. En als derde is er de maatwerkconfiguratie, te bouwen in een specifieke situatie. In die laatste categorie viel de Amercentrale.
Van Oers: "Die eerste twee zijn bij het ontwerp al beoordeeld en goedgekeurd. Dan wordt er alleen nog bij de overdracht beoordeeld of de steiger volgens het ontwerp is opgebouwd. Bij de maatwerkcategorie komt een onafhankelijke expert beoordelen of het ontwerp goed is. Uiteraard wordt daarna ook nog gekeken of de bouw van de steiger aan het ontwerp voldoet."
De complexiteit speelt daar ook een rol bij, stelt Van Oers. "Een steiger voor huisrenovatie is niet zo ingewikkeld. Die valt onder complexiteit 1. Een maatwerksteiger is een ander verhaal. Die valt onder complexiteit 4. Naar gelang de classificatie wordt de kwaliteit van de controle ook complexer. Ik werk nu 35 jaar in het ontwerp van steigers. Ik begon met twee mensen op een afdeling. Nu zijn het er vijftien."
Tekenen voor een veilige constructie bij overdracht
Het is volgens de VSB theoretisch onmogelijk een melding te negeren dat de staanders gebogen staan, zoals bij de Amercentrale gedaan werd. De richtlijn voorziet in een overdracht waarin de opdrachtgever en steigerbouwer tekenen voor een veilige constructie.
Er moeten twee toezichthouders op de werkplaats zijn: een voor steigerbouw, een voor steigergebruik”
Bovendien moeten er twee toezichthouders op de werkplaats aanwezig zijn: een toezichthouder steigerbouw en een toezichthouder steigergebruik. De eerste houdt toezicht op het steigerbouwproces en is de verantwoordelijkheid van het steigerbouwbedrijf. De tweede houdt toezicht tijdens het gebruik van de steiger en is de verantwoordelijkheid van de opdrachtgever van de steiger.
Klopt er iets niet? Dan volgt werkstillegging en actie
Westenbroek: "Daarnaast kennen we diverse checks and balances. De verantwoordelijkheden zijn duidelijk. Er zijn constructeurs, hulpmonteurs, monteurs, 1e monteurs en voormannen. Als iemand ziet dat iets niet klopt, wordt dat onmiddellijk gerapporteerd. Dan wordt het werk stilgelegd en volgt er actie. Onverbiddelijk."
Van Oers: "De constructeur van de steiger in de Amercentrale stond er alleen voor. Zijn functie was niet geborgd. Hij had een directeur, maar geen procedure om hem tegen haastwerk te beschermen. Er was geen richtlijn, er stond veel druk op de ketel. Het werk moest en zou doorgaan. Nu kan dat niet meer."
Update Richtlijn Steigers koppelt risico's aan omgeving
Dit jaar komt de VSB met een update van de Richtlijn Steigers. Een steiger wordt dan als een permanente constructie gezien, conform reguliere bouw. Risico's worden daarbij gekoppeld aan de omgeving. Westenbroek: "Volgens Europese normen. Het risico bij een brand in een ziekenhuis is veel groter dan bij een brand in een woonhuis. Dat principe passen we ook toe bij de steigerbouw."
Met de update van de Richtlijn Steigers wordt een steiger als een permanente constructie gezien”
Want het is dan wel een tijdelijk bouwwerk, maar het maakt net zo veel uit als bij permanente bebouwing in welke omgeving hij staat. "Je zou bijvoorbeeld denken dat een steiger om de toren van een kerk te renoveren geen groot gevaar vormt. Maar wat als er ongelukken gebeuren tijdens een kerkdienst? Ander voorbeeld: een steiger op een dak waarvan de draagkracht niet bekend is. Daarom betrekken we bij de complexiteitscategorie ook de omgeving."
Borging vakbekwaamheid binnen de steigerbouw
De vakbekwaamheid van de medewerkers in de steigerbouw is geborgd door certificaten en een register. Westenbroek: "De Richtlijn Steigers stelt eisen aan de opleiding tot steigerbouwer, met eindtermen en toetsen. Monteurs doen examen, krijgen als zij slagen een certificaat en worden opgenomen in een openbaar register."
De werkgever of opdrachtgever kan zo dus checken of de mensen die de steiger opbouwen deskundig zijn. Dat geldt ook voor de voorman en andere betrokkenen, benadrukt Westenbroek. "Ongelukken zoals destijds bij de Amercentrale zijn uitgebleven sinds de richtlijn er is. Ik heb er alle vertrouwen in dat dit zo blijft. Al klop ik voor de zekerheid nog wel even op deze tafel. Ook al is die niet van hout."
