Per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) zijn chemische stoffen die in de jaren 1950 door de mens zijn gecreëerd. Ze komen van nature niet in het milieu voor. Voorbeelden van PFAS zijn GenX (fluorpolymeren), PFOS (perfluoroctaansulfonaten) en PFOA (perfluoroctaanzuur).
PFAS zitten in verschillende producten vanwege hun handige eigenschappen: ze zijn onder andere water-, vet- en vuilafstotend. Pannen met een antiaanbaklaag, heel effectief blusschuim en een nieuwe generatie outdoorkleding werden juichend onthaald. Maar nu is het gejuich verstomd.
PFAS opgenomen door de huid
Onderzoekers van de Universiteit van Birmingham ontdekten dat PFAS kunnen worden geabsorbeerd door de menselijke huid. De onderzoekers bestudeerden de 17 meest gebruikte PFAS. Uit de studie bleek dat 15 van de 17 geteste stoffen aanzienlijke opname door de huid vertoonden. Dit betekent dat minstens 5% van de dosis door de huid werd opgenomen. PFOS, een gereguleerde PFAS die vaak in voedselverpakkingen zit, had een absorptiepercentage van 13.5%. Nog eens 38% van de PFOS bleef in de huid achter. Dit zorgt voor een mogelijke opname in de bloedsomloop op langere termijn.
PFAS in drinkwater
EenVandaag vroeg experts naar vervuiling van drinkwater. Dit naar aanleiding van een gevonden enterokokken-bacterie in een reservoir in Dinxperlo. Jasper Griffioen, Hoogleraar Waterkwaliteitsbeheer aan de Universiteit Utrecht, bevestigt dat er soms PFAS in drinkwater voorkomen. Het gaat alleen om zulke lage concentraties dat je er niet ziek van wordt. Drinkwaterzuiveringen passen extra zuivering toe voor PFAS. "Dit is wel een uitdaging, want het gaat om verwijdering van nanogrammen per liter," aldus Griffioen.
PFAS in de bodem
Rond Schiphol is in het verleden zoveel grond vervuild met PFAS dat de luchthaven een nieuwe grondreinigingsinstallatie van 13 miljoen euro heeft gekocht. Dat is nodig omdat verontreinigde grond eerst moet worden afgevoerd voordat er uitbreidingswerkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. De nieuwe installatie moet 200.000 ton grond reinigen die nu nog op de luchthaven ligt opgeslagen. Maar omwonenden zijn tegen, bang dat PFAS via grond of water in hun leefmilieu belanden.
PFAS in producten
PFAS zitten dus in de eerdergenoemde pannen, waterafstotende kleding en brandblussers. Maar ook in make-up, bakpapier en ski-wax. En doordat PFAS via deze producten in het water en de bodem terechtkomen, kunnen deze gevaarlijke stoffen bovendien ook in voedingsmiddelen terechtkomen, zoals in vis en eieren. Pointer onderzoekt het PFAS-probleem en publiceert over vervuilde defensieterreinen, sloten, moestuinen en pizzadozen.
PFAS in zwemwater
Gelukkig is er niet alleen maar slecht nieuws. Alle 44 zwemlocaties in Rijnland voldoen ruim aan de risicogrenswaarde voor buitenzwemwater. Dat betekent dat het zwemwater daar minder dan 280 nanogram PEQ per liter bevat. (PEQ staat voor PFOA-equivalenten. Dit is de som van meerdere soorten PFAS, uitgedrukt in PFOA-eenheden). Voor zwembaden is de gezondheidskundige advieswaarde 71 nanogram PEQ per liter. Deze advieswaarden voor PFAS in zwemwater heeft het RIVM in juni 2024 nieuw bepaald.
Werken met PFAS
Er is nog veel onduidelijk over hoe schadelijk PFAS zijn als je ermee werkt. Al laat het zich raden dat het antwoord niet heel rooskleurig is. Vrijwel ieder mens heeft inmiddels PFAS in het lichaam, maar wat de gezondheidseffecten bij regelmatige blootstelling is, dat is nog onbekend. Wel is bekend dat PFOS in het lichaam slecht worden afgebroken en zich kan ophopen. Pointer heeft (voormalige) brandweerlieden in dienst van Defensie daarom opgeroepen zich te melden. Dan zijn ze in ieder geval geregistreerd, mocht het tot een (beroeps)ziekte komen.
Europees verbod op PFAS
Nederland heeft in februari 2023 samen met Denemarken, Duitsland, Noorwegen en Zweden een voorstel gedaan voor een Europees verbod op PFAS. Dit restrictievoorstel is gepubliceerd door Europees Chemicaliën Agentschap (ECHA). Het is echter een lang en intensief traject.
De eerste fase is inmiddels volbracht en bestond uit het voorbereiden en het indienen van een restrictievoorstel. Momenteel zitten we in de tweede fase, waarin een dossier wordt samengesteld en verwerkt en wetenschappelijke comités een advies opstellen. In de derde fase zal de Europese Commissie een definitief voorstel maken, waarover gestemd moet worden.
Hoe gaat het verder met PFAS?
PFOS en PFOA zijn al in een groot aantal toepassingen verboden binnen de Europese Unie en andere landen in de wereld. GenX zijn momenteel bestempeld als zeer zorgwekkende stoffen (ZZS). Bedrijven die deze stoffen gebruiken moeten de uitstoot ervan beperken. Het is afwachten hoe lang een Europees verbod op zich laat wachten.
