De gebeurtenissen bij The Voice en De Wereld Draait Door liggen inmiddels een aantal jaar achter ons. Is er sindsdien wat veranderd? Koetsenruijter denkt van wel.
"Er is geen weg terug meer: sociale veiligheid staat blijvend op de agenda. Was het eerst een non-issue en een schaduwonderwerp, nu is het uitgegroeid tot hét thema bij zo’n beetje elke medewerkersdag en leiderschapstraining. Gedrag dat 5 jaar geleden nog geaccepteerd was, is niet meer vanzelfsprekend. Ik zie het als een boost in onze progressie waar het gaat om civilisatie op het werk."
Giftig gedoe is een terugkerend patroon
Gedrag dat we niet tolereren, het vormt Koetsenruijters specialiteit. Samen met specialist psychologische veiligheid Hans van der Loo schreef zij het boek Giftig gedoe op de werkplek. En daaruit blijkt: dat giftige gedoe is geen zeldzaamheid. Jaarlijks worden maar liefst 2 miljoen professionals in Nederland geconfronteerd met 2,5 miljoen incidenten die de sociale veiligheid aantasten.
"Er is dan bijvoorbeeld sprake van beledigen, vernederen, schelden, vals beschuldigen of zelfs fysieke en seksuele intimidatie," zegt Koetsenruijter. "Wat je heel vaak ziet, is dat het zich richt op een groep die zich niet kan verdedigen. En heel belangrijk: het gaat niet om een geïsoleerd incident, maar om een regelmatig terugkerend patroon."
Giftig gedrag tast sociale veiligheid aan
Hoe wordt dat giftige gedoe op de werkplek veroorzaakt? Koetsenruijter waarschuwt: "Het is vrijwel nooit mogelijk om één specifieke oorzaak aan te wijzen; bijna altijd spelen er meerdere factoren. Een daarvan is externe agressie: agressie van klanten, leveranciers of boze burgers."
"Ik heb daar in het verleden meerdere boeken over geschreven en zag dat meer externe agressie ook leidt tot meer interne agressie. Mensen die zelf zijn uitgescholden, reageren dat af op hun collega's of ondergeschikten. Bovendien leidt die externe agressie ook tot een nieuwe norm: 'dit is blijkbaar normaal, dus ik ga het zelf ook maar doen.'"
De zonnekoning verschuift de norm
Daarmee komt Koetsenruijter op een heel belangrijk punt: die norm. "Een van de voornaamste andere risicofactoren voor gebrekkige sociale veiligheid is een zonnekoning. Dat is een leidinggevende met speciale talenten of vaardigheden die door de organisatie op handen wordt gedragen. Bijvoorbeeld een absolute topchirurg of een succesvolle tv-presentator. Sommige van die mensen krijgen het idee dat er voor hen geen regels gelden. Dat ze zoveel bijdragen aan de organisatie dat ze het recht hebben om anderen te beledigen of te intimideren", zegt Koetsenruijter.
Ze legt uit dat het regelmatig voorkomt dat collega's en andere omstanders dat accepteren, of zelfs mee gaan doen. "Natuurlijk is er altijd iemand die wél tussenbeide wil komen, maar daarmee zijn we weer terug bij die norm. Als de organisatie niet duidelijk heeft gesteld wat wel en niet door de beugel kan, staat zo’n omstander per definitie alleen."
Consequenties verbinden aan gedrag
Dat klinkt allemaal erg somber, maar Koetsenruijter ziet ook lichtpuntjes. Bijvoorbeeld het UWV en het Albert Schweitzer ziekenhuis in Dordrecht. "Bij het UWV hebben ze maar liefst 22 fte ingeruimd voor integriteit en sociale veiligheid. Er zijn ook nog eens 50 vertrouwenspersonen actief. En in het Albert Schweitzer ziekenhuis heeft een van de chirurgen een kritische blik geworpen op de appgroep van de andere chirurgen. Daar vond hij grappig bedoelde afbeeldingen en filmpjes over vrouwen en buitenlanders. Die man heeft vervolgens heel duidelijk gemaakt dat daarvoor in de organisatie geen plaats was."
Minstens net zo belangrijk is dat de organisatie ook consequenties verbindt aan zulk ongewenst gedrag. "Een van de grootste experts op het gebied van sociale veiligheid is Naomi Ellemers", zegt Koetsenruijter. "Zij benadrukt steeds weer dat goed gedrag moet worden beloond. Want waar kijken medewerkers naar? Niet naar de gedragscode in de inbox of naar de anonieme meldapp."
"Nee, die medewerkers vragen zich af: wie bereiken in onze organisatie de top? Welke leidinggevende krijgt het beste baantje? En als dat dezelfde is die ook collega's koeioneert of discrimineert, dan zijn die apps en gedragscodes nutteloos. Dan moet je ook niet verwachten dat omstanders de slachtoffers te hulp schieten."
De dader is niet hoofdverantwoordelijk
Tot nu toe lijkt de beschuldigende vinger zich met name te richten op de dader. Op de collega of manager die herhaaldelijk beledigt, discrimineert, vals beschuldigt of intimideert. Maar Koetsenruijter richt haar blik liever breder.
"Wat je vaak ziet, is dat alle aandacht uitgaat naar de rotte appelen in de mand: gooi die weg en het probleem is opgelost. Die presentator die gisteren nog razend populair was, wordt plotseling publiekelijk aan de schandpaal genageld. Natuurlijk, iemand als Matthijs van Nieuwkerk is veel te ver gegaan en is medeverantwoordelijk voor veel burn-outgevallen bij de redacteuren. Maar om hem aan te wijzen als hoofdverantwoordelijke, dat vind ik niet terecht."
Pak het breed aan met een veiligheidstafel
In plaats daarvan zouden we ook kritisch moeten kijken naar de werkgever en naar de afdeling HR. Koetsenruijter pleit voor een veiligheidstafel waar meerdere functionarissen aanschuiven. "Het gaat dan niet alleen om HR, maar bijvoorbeeld ook om de bedrijfsarts, de vertrouwenspersoon, de preventiemedewerker, de leidinggevende en natuurlijk een vertegenwoordiger van de directie. Samen kijken die naar de mogelijke signalen. Op welke afdelingen zien we een hoog ziekteverzuim of een groot verloop? Waar komen er veel verzoeken binnen tot overplaatsing? Zijn er collega’s die eerst fluitend door de gang liepen en nu met afhangende schouders door het gebouw sloffen?"
Extra bureaucratie? Nee, duidelijke norm
Sinds de misstanden bij The Voice signaleert Koetsenruijter dat management nog steeds sociaal onveilige situaties wil oplossen met meer bureaucratie. "We stellen nog een vertrouwenspersoon in en we komen met nog een nieuwe meldingsprocedure. Denk aan dat interview met John de Mol en zijn inmiddels beruchte uitspraak: 'Wij hebben genoeg loketten.'"
"Veel effectiever voor sociale veiligheid is het als de directie duidelijk maakt wat de norm is en als de managers worden getraind op het herkennen van verbale en non-verbale signalen. Bijvoorbeeld die grappen in de appgroep, of collega's die plotseling een schim zijn van zichzelf en niet meer meedoen met leuke groepsactiviteiten."
Valse melders tasten sociale veiligheid aan
Tot slot nog een keer terug naar de definitie: wat is giftig gedrag? Want Koetsenruijter wil één ding duidelijk stellen. "Giftig gedoe wil niet per definitie zeggen: datgene wat het slachtoffer als giftig ervaart. Sommige mensen hebben gewoon te lange tenen. Ze krijgen kritiek, ze krijgen een slechte beoordeling en ze zoeken revanche door de kaart van intimidatie te trekken. Terwijl zij in werkelijkheid geen slachtoffer zijn, maar dader. Want zij zijn het die vals beschuldigen. Daarmee ondermijnen ze de sociale veiligheid. Maar let wel: het gaat hier om naar schatting 10% van de meldingen. Van die meldingen is 90% dan wel degelijk valide. Dus er is nog zeker werk aan de winkel."
