Jaarlijks overlijden er in Nederland ongeveer 3.000 mensen als gevolg van blootstelling aan gevaarlijke stoffen tijdens hun werk. Nog meer werkenden worden hierdoor ziek, soms pas op latere leeftijd. 

Voor werkgevers en werknemers is het van belang om vroegtijdig te signaleren of iemand onder bepaalde werkomstandigheden ziek is geworden. Bedrijfsartsen en arbeidshygiënisten spelen hierbij een belangrijke rol. Verbetering van de signalering maakt preventieve maatregelen mogelijk om te voorkomen dat anderen ziek worden door deze arbeidsomstandigheden. Het Landelijk Expertisecentrum Stoffengerelateerde Beroepsziekten Lexces ondersteunt hierbij.

Beroepsziekten door gevaarlijke stoffen  

De diagnose van een ernstige beroepsziekte heeft grote impact op (ex-)werkenden, zowel medisch en sociaal als financieel. De gevolgen van de ziekte zijn vaak pas op latere leeftijd merkbaar. Bovendien is het doorgaans moeilijk aantoonbaar dat de ziekte door het werk is ontstaan. Dit komt door het multicausale karakter van veel stoffengerelateerde beroepsziekten: er zijn meer oorzaken mogelijk. Daardoor is het vaak een moeilijk en langdurig proces om via de rechter erkenning en een schadevergoeding te krijgen.

Regeling TSB voor 3 beroepsziekten 

Via de Regeling Tegemoetkoming Stoffengerelateerde Beroepsziekten (TSB) kunnen mensen die ziek zijn geworden door blootstelling aan gevaarlijke stoffen tijdens hun werk een eenmalige financiële tegemoetkoming aanvragen. Dat geldt op dit moment voor 3 erkende stoffengerelateerde beroepsziekten: longkanker door asbest, allergisch beroepsastma en CSE (schildersziekte, ook wel OPS). In de toekomst worden meer beroepsziekten aan de lijst toegevoegd.  

1. Longkanker door asbest 

Asbest is de meestvoorkomende werkgerelateerde oorzaak van longkanker. Naar schatting overlijden er jaarlijks 600 mensen aan longkanker die het gevolg is van blootstelling aan asbest in het verleden. 

Asbest werd in het verleden in verschillende producten (onder andere cement, kachels, golfplaten en vloerzeilen) verwerkt, vooral voor toepassing in de bouw, in installaties en in schepen. Sinds het asbestverbod in 1993 gelden heldere regels voor het gebruik van asbest. Blootstelling vindt sindsdien vooral nog plaats tijdens sloop- en renovatiewerkzaamheden en reparaties van installaties. 

Door de lange latentietijd van longkanker door asbest kan het erg lang duren voordat de gezondheidsklachten zich openbaren. Daardoor krijgen mensen dikwijls de diagnose longkanker als zij al geruime tijd met pensioen zijn. De diagnose primaire longkanker wordt gesteld aan de hand van beeldvormend en pathologisch onderzoek.

Longkanker kan meerdere oorzaken hebben, naast asbestblootstelling. Aan de tumor of uit het weefselonderzoek valt niet op te maken of asbest de oorzaak is. Hoe langer en intensiever een werkende met asbest heeft gewerkt, hoe waarschijnlijker het is dat blootstelling aan asbest de primaire longkanker heeft veroorzaakt. Dan wordt het aannemelijk dat sprake is van de beroepsziekte longkanker door asbest.  

2. Allergisch beroepsastma 

Astma is een chronische ontsteking van de luchtwegen die gepaard gaat met klachten als kortademigheid, een piepende ademhaling en hoesten. Door inademing van allergenen tijdens het werk kan iemand allergisch beroepsastma krijgen. Aangezien er honderden allergenen bekend zijn die deze ziekte kunnen veroorzaken, is deze beroepsziekte een van de meestvoorkomende werkgerelateerde aandoeningen. 

Allergisch beroepsastma komt voor in verschillende sectoren waar men met allergenen werkt, of waar deze vrijkomen. Denk aan bakkers (meelstof), werknemers in de voedingsindustrie (plantenallergenen), proefdiermedewerkers (proefdierallergenen), autospuiters (isocyanaten), gezondheidszorgmedewerkers (latex), metaalverwerkers (metaal(zouten)) of kappers (persulfaten).

Om te voorkomen dat iemand allergisch beroepsastma ontwikkelt is het zaak de juiste beheersmaatregelen te nemen om blootstelling te voorkomen. Dit gebeurt op basis van de risico-inventarisatie en evaluatie. Blijkt dat de astma beroepsmatig is en de oorzaak ligt in (mogelijke) blootstelling aan allergenen? Dan is evaluatie nodig van de genomen beheersmaatregelen; zijn die voldoende of zijn verdere werkplekaanpassingen nodig? In het uiterste geval kan de werkende het beroep niet meer uitoefenen, wat uiteraard een grote impact op iemands leven heeft. 

3. Schildersziekte (CSE) 

Chronic Solvent-induced Encephalopathy (CSE) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel door langdurige blootstelling aan vluchtige organische stoffen (VOS). In de volksmond heet CSE daarom ook wel de schilderziekte. Een andere benaming die voorkomt is organisch psychosyndroom (OPS).

Blootstelling aan VOS kan in verschillende sectoren voorkomen, zoals bij schilders, spuiters, parketvloerleggers of productiemedewerkers bij verf- en inktfabrieken en chemische bedrijven. De klachten bij CSE zijn divers en zowel cognitief als lichamelijk. Het is belangrijk om blootstelling aan VOS te reduceren, omdat klachten erger worden bij langdurige blootstelling. Uiteindelijk kan de blootstelling leiden tot permanente hersenschade. 

Protocollen Regeling TSB per beroepsziekte 

Per erkende beroepsziekte heeft de Adviescommissie Lijst Beroepsziekten een protocol opgesteld. Daarin staat waaraan moet worden voldaan om te beoordelen of het voorlopig aannemelijk is dat blootstelling aan bepaalde stoffen tijdens het werk de aandoening heeft veroorzaakt. Elk protocol is opgedeeld in drie onderdelen: het medische gedeelte, de blootstellingsbepaling en de causaliteit. 

Protocol longkanker door asbest 

Bij longkanker door asbest is het bijvoorbeeld nodig te beoordelen of het klinisch beeld past bij primaire longkanker, of er beroepsmatige blootstelling aan asbest tijdens het werk is geweest en of het voorlopig aannemelijk is dat de longkanker veroorzaakt is door deze asbestblootstelling.  

Er is een minimale blootstellingseis [zie noot] afgeleid waaraan moet worden voldaan om het aannemelijk te maken dat de longkanker door asbestblootstelling is ontstaan. 

Protocol allergisch beroepsastma 

Bij allergisch beroepsastma beoordeelt het deskundigenpanel eerst of er sprake is van astma. Daarna volgt beoordeling of de astmaklachten door het werk komen, om werkgerelateerd astma te kunnen vaststellen. Daarnaast beoordeelt het panel of er sprake is van blootstelling aan een specifiek beroepsallergeen. Dit valt vast te stellen doordat sensibilisatie voor een beroepsallergeen is aangetoond. Of doordat blootstelling aan een beroepsallergeen op de werkplek aannemelijk is. 

Protocol schilderziekte 

Aan de hand van 5 pijlers wordt de diagnose CSE gesteld. Hierbij kijkt een deskundigenpanel of er passende gezondheidsklachten zijn en er relevante blootstelling aan VOS is geweest. Daarnaast bekijkt het panel of er een relatie in de tijd is tussen het ontwikkelen van de gezondheidsklachten en de blootstelling en of andere gezondheidsklachten kunnen worden uitgesloten. Ook beoordeelt het panel aan de hand van een neuropsychologisch onderzoek of er passende afwijkingen zijn die CSE kenmerken. Het deskundigenpanel weegt het geheel aan onderzoeken en komt op basis daarvan tot het oordeel of er sprake is van CSE. 

Naast erkenning voor het hebben van een van deze 3 beroepsziekten, is het belangrijk dat de regeling wordt uitgebreid voor andere beroepsziekten. Tegelijkertijd moet er meer aandacht komen om beroepsziekten terug te dringen. Daarvoor is het van belang om bij het stellen van een diagnose ook direct te onderzoeken of te vragen of de klachten verband kunnen houden met blootstelling aan stoffen tijdens het werk. 

Noot. De minimale blootstellingseis is vastgesteld op 5 vezeljaren. Deze eis wordt momenteel geactualiseerd.

Meer informatie: Voor meer details en juridische kaders van de regeling TSB, zie publicatie nr. 2022-0000185147 en nr. 2022-0000289360 in de Staatscourant.