Eind september 2024 publiceerde de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) haar Jaarverslag Spoorwegveiligheid (over 2023, dus rijkelijk laat). De NVVK-nieuwsbrief kopte intrigerend: 'Minder ongevallen, meer slachtoffers op het spoor'. Hier hebben we twee (onbepaalde) telwoorden die ieder iets anders lijken te zeggen. Wat betekent dit voor veiligheid? 

Slachtoffercijfers zijn grillig en toevallig 

Laten we beginnen met wat we als mensen het belangrijkste vinden: de slachtoffers. Dat waren er meer, aldus het jaarverslag. In eerste instantie alleen op basis van een vergelijking van cijfers uit 2023 met die uit het jaar ervoor. Dat zie je wel vaker en is zo nietszeggend als het maar kan. Zo'n vergelijking maakt zeker geen trend zichtbaar. Slachtoffercijfers zijn namelijk relatief grillig en toevallig. 

In de bijlage laat ILT dit trouwens zien. Daar gaan ze wat meer jaren terug. De tabel met letsels per persoonscategorie over de laatste 5 jaar illustreert mooi hoe het schommelt. Met maar liefst 28 gewonden was 2023 een heel slecht jaar voor mensen in de trein. In de voorafgaande jaren waren er slechts een handjevol gewonden en in 2021 zelfs nul. 

2023 was ook een slecht jaar voor werknemers (overigens een heel brede categorie) met 2 dodelijke slachtoffers. Geen enkel ander jaar was zo slecht; in 2022, 2021 en 2019 ook hier nul. Voor overweggebruikers zien we een soortgelijk hoog-laag-hoog-laag-hoog patroon. 

Hoewel ons gevoel reageert op hogere slachtoffercijfers, moeten we ons afvragen hoe we op basis hiervan nu een zinvolle uitspraak over veiligheid kunnen doen. Het wordt veiliger, dan onveiliger en dan weer veiliger? Ieder jaar weer anders?  

Bij één ongeval kunnen meer slachtoffers vallen 

Een ander probleem is dat er meerdere slachtoffers kunnen vallen bij één gebeurtenis. In 2023 was er het ongeval bij Voorschoten, waarbij ongeveer 30 mensen gewond raakten en er 1 dode viel. Zonder dit ene ongeval had de jaarstatistiek er dus fiks anders uitgezien.  

Datzelfde speelt ook altijd een rol bij ongevallen op overwegen. Hoe ernstig een aanrijding op een overweg afloopt, is een gevolg van toeval: raakt de trein de auto volop in het midden of tikt die alleen de achterkant aan? En vooral ook van hoeveel mensen er in de auto zitten: een man alleen of een moeder met een klasje onderweg naar voetbaltraining? 

Niet alleen naar slachtoffercijfers kijken 

We moeten dus ook naar andere dingen kijken, bijvoorbeeld naar dat andere telwoord in die nieuwsbriefkop: minder. Dan doet het Nederlandse spoor het niet eens slecht. De Inspectie maakt onderscheid tussen significante en niet-significante ongevallen. Ik heb me niet al te veel in het verschil verdiept, maar dat wordt vooral door de gevolgen gestuurd. Raar trouwens, je zou eerder naar potentie moeten kijken denk ik, maar dat terzijde.  

Richten we ons dan op de volgens ILT significante ongevallen, dan zien we dat die de afgelopen 4 jaar in aantal praktisch ongewijzigd zijn. Dus het is noch onveiliger, noch veiliger geworden? Kijken we naar de figuren 3 en 4 (op p. 21 en 22 van het jaarverslag), dan zien we dat het gewogen voortschrijdende gemiddelde over de afgelopen 20 jaar zelfs gestaag is verbeterd. 

De conclusie die we tot zover kunnen trekken? Het aantal slachtoffers is een slechte maat voor veiligheid, maar prima om de aandacht mee te trekken. 

Ook andere cijfers zijn niet zonder problemen en je dient ze daarom met grote voorzichtigheid en nuance te gebruiken. Je kunt er immers bijna ieder betoog mee onderbouwen…