Op veel werkplekken is kwartsstof geen onderwerp van gesprek. Het ligt op de grond, zweeft in de lucht of blijft op kleding achter – en verdwijnt na werktijd uit beeld. Maar terwijl werknemers slijpen, zagen of boren, komen microscopisch kleine deeltjes vrij die diep in de longen doordringen. De gevolgen daarvan zijn niet direct merkbaar, maar kunnen zich jaren later openbaren in een ernstige vorm: COPD, waaronder silicose (stoflongen) en longkanker. Uit recente inspecties van de Arbeidsinspectie binnen de natuursteensector blijkt dat de blootstelling aan kwartsstof in de praktijk nog onvoldoende wordt beheerst.

Beheersmaatregelen niet altijd praktisch

"Werknemers vinden de beheersmaatregelen die er zijn niet altijd even praktisch", vertelt arbeidshygiënist Johan Timmerman van Volandis, het kennis- en adviescentrum voor duurzame inzetbaarheid van de Bouw en Infra. "Door bijvoorbeeld het gebruik van afzuiging kun je een heel groot deel van het stof wegvangen, maar werknemers vinden vaak dat die in de weg zit of te zwaar is."

"Daarnaast heerst er in de bouw en infra van oudsher een cultuur van hard en praktisch werken, waarbij kwaliteit en het ambacht voorop staan. Dat maakt dat de aandacht voor gezondheid en veiligheid soms nog steeds te wensen overlaat, al zien we dat dit wel steeds beter gaat."

Het gevaar bij kwartsstof is dat je niet merkt dat de stof je ziek maakt. "Dat maakt het zo moeilijk om iemand te laten inzien dat diegene – voor zijn eigen gezondheid – echt zijn werkwijze moet aanpassen. Daarbij is het lastig om je werk ineens 'anders te doen'. Denk aan mensen die al 40 jaar zonder afzuiging werken en ineens een jongere werknemer moeten begeleiden die geleerd heeft dat het mét afzuiging moet."

Blijvend inspannen voor lagere blootstelling

Dat er steeds meer zorgen zijn over werken met kwarts, benadrukt ook Elodie Oosterhof, projectleider bij de Arbeidsinspectie. "In de rapportage van de Gezondheidsraad (2024) is vastgelegd dat respirabel kristallijn silica (RKS) wordt gezien als een kankerverwekkende stof waarvoor geen veilig blootstellingsniveau is vast te stellen."

Voorheen ging men ervan uit dat er bij blootstelling onder de grenswaarde geen nadelige gezondheidseffecten konden optreden. "De vaststelling van de Gezondheidsraad betekent dat de werkgever niet klaar is als de blootstelling tot onder de grenswaarde is teruggebracht. De werkgever zal zich moeten blijven inspannen om de blootstelling verder te verlagen wanneer dit technisch uitvoerbaar is (minimalisatieverplichting)."

Bescherming volgens arbeidshygiënische strategie

Wat verwacht de Arbeidsinspectie van werkgevers? "Wij verwachten dat werkgevers de werknemers beschermen tegen schadelijke blootstelling aan RKS, waaronder kwartsstof", legt Oosterhof uit. "Daarbij moeten zij de arbeidshygiënische strategie volgen, met technische maatregelen zo dicht mogelijk bij de bron. De meest effectieve maatregel is 'nat werken', mits wordt voorkomen dat waternevel zelf een nieuwe bron van blootstelling vormt. Schoon water heeft daarbij de voorkeur, hergebruik vraagt om beheersing van de waterkwaliteit."

Omdat nat werken niet in alle situaties voldoende is, inspecteert de Arbeidsinspectie ook op de aanwezigheid van een blootstellingsbeoordeling. Oosterhof: "Als blijkt dat de blootstelling nog niet voldoende is geminimaliseerd, verwachten wij aanvullende maatregelen, zoals bronafzuiging. Ademhalingsbescherming geldt daarbij als tijdelijke maatregel en als laatste stap. Ook controleren we of de arboborging op orde is, waaronder een actuele risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en een plan van aanpak (PvA)."

Gebruik kwartscomposiet sterk toegenomen

Binnen de natuursteenbranche wordt naast natuursteen ook met kwartscomposiet gewerkt. Het is daarom niet toevallig dat de focus van de Arbeidsinspectie op de natuursteenbranche ligt. Bovendien inspecteert de Nederlandse Arbeidsinspectie risicogericht. Dit betekent dat zij de beschikbare inspectiecapaciteit in die sectoren inzet waar de veiligheids- en gezondheidsrisico's voor werknemers het grootst zijn.

"In de afgelopen 10 tot 20 jaar is het gebruik van kwartscomposiet sterk toegenomen", gaat Oosterhof verder, "onder meer voor keuken- en badkamerbladen. Deze producten van kwartscomposiet kunnen voor meer dan 90% uit fijngemalen kwarts bestaan. Daarmee vormen die een belangrijke bron van blootstelling voor werknemers die betrokken zijn bij de bewerking of fabricage ervan."

"Daarbij valt op dat kwartscomposiet-gerelateerde silicose relatief vaak voorkomt bij jongere werknemers en bovendien een sneller ziektebeloop kent dan de klassieke, chronische vorm van silicose." In Nederland zijn er momenteel nog geen gevallen van acute silicose vastgesteld.

Respirabele kwartsstof is de boosdoener

Volgens arbeidshygiënist Imke Breedveld van VGM Breed weten de meeste bedrijven die met steenachtige materialen werken wel dat er risico's kleven aan kwartsstof. Maar of ze precies snappen waaróm het zo gevaarlijk is, dat vraagt ze zich af: "In de veiligheidstrainingen die ik geef, leg ik altijd uit dat het om respirabel stof gaat. Dus fijn stof dat in de respirabele zone van je longen komt."

“Stof dat op de grond ligt is niet gevaarlijk. Dat wordt het pas als het in zeer fijne deeltjes vrijkomt in de lucht. Denk aan het opvegen van stof, het afblazen van stof van een machine of van iemands kleding met perslucht, of het openzetten van deuren en tocht. Juist het opwervelen van stof is zo funest."

Risico's in kaart met simpel stappenplan

Om de risico's binnen een bedrijf in kaart te brengen, hanteert Breedveld een simpel stappenplan. "Ik kijk eerst naar het proces. Vervolgens bekijk ik met welke materialen medewerkers werken. Daarna kijk ik welke taken ze uitvoeren: moeten ze slijpen, boren of zagen? Met name bij deze bewerkingsactiviteiten ontstaat er vaak een hoge blootstelling."

"Tot slot kijk ik welke stofpreventie op de werkplek al aanwezig is. Wordt het materiaal natgehouden? Is er afzuiging? Gebruiken werknemers FFP3-filters? Ook kijk ik of er stof uit de machine kan komen, of machines zijn omkast en waar de werknemers staan. Staan ze in de ruimte of komen ze alleen bij de machine voor bijvoorbeeld de schoonmaak? Pas als dat helder is, schat ik het risico in en ga ik meten."

Periodieke metingen en PAGO als monitor

Is meten eigenlijk wel altijd nodig? "Zeker", zegt Breedveld. "Een bedrijf is namelijk wettelijk verplicht blootstelling aan deze zogenoemde CMR-stoffen langdurig te monitoren. Je meet dan ook niet eenmalig, maar periodiek. Wees je ervan bewust dat de blootstelling per dag en ook per taak kan verschillen."

Naast periodieke metingen benadrukt ze dat ook een periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) onderdeel is van een integrale aanpak van kwartsstof. "Het is erg belangrijk om de gezondheid van werknemers te meten. Bij kwarts monitor je periodiek de longfunctie van je werknemers."

Bij piekbelasting liever adembescherming

Een terugkerend dilemma is hoe je je als arbeidshygiënist of veiligheidskundige zelf beschermt wanneer je de werkvloer op gaat. Breedveld: "Zodra ik weet dat de stofbelasting hoger is dan gemiddeld, bescherm ik mezelf altijd." Dat kan betekenen dat ze een stofmasker draagt terwijl de medewerker bij wie zij meet dat niet doet. Haar ervaring is dat er bij piekbelastingen, naast collectieve maatregelen, vrijwel altijd adembescherming nodig is voor werknemers.

Daarmee wijkt zij af van de visie van de Arbeidsinspectie, die adembescherming vooral als tijdelijke maatregel beschouwt. Volgens Breedveld is persoonlijke bescherming juist een positieve en vaak noodzakelijke stap om zelfsturing en veilig gedrag bij werknemers te versterken. "Het blijft opmerkelijk dat in veel bedrijven veiligheidsschoenen en -helmen standaard verplicht zijn, vaak zonder direct risico. Terwijl werknemers bij aantoonbare gezondheidsrisico's juist sneller genoegen nemen met minimale bescherming."

Bescherming tegen kwartsstof continu proces

Het is hoe dan ook belangrijk dat werkgevers het goede voorbeeld geven en laten zien dat veiligheid en correcte toepassing van maatregelen vanzelfsprekend zijn. Dat blijkt ook uit succesvolle praktijkvoorbeelden die Breedveld tijdens haar bezoeken aan bedrijven tegenkwam. "Je moet blijven herhalen. Je moet het blijven uitleggen. Het is niet een eenmalige actie, zo van: we installeren even een filter en nu is het opgelost. Nee, jezelf beschermen tegen blootstelling aan kwartsstof is een continu proces."

"Je moet je realiseren dat de werknemers gefocust zijn op het primaire proces, op de kwaliteit van het product dat ze maken. Dan verdwijnen de veiligheidsrisico's een beetje naar de achtergrond, dat is logisch. Juist daarom is het zo belangrijk om op regelmatige basis aandacht voor veiligheid te hebben binnen je bedrijf. Om de boel weer op scherp te zetten."

Stimuleer voorbeeldgedrag rond kwartsstof

Hoewel kwartsstof onzichtbaar is, zijn de (vaak ernstige) gevolgen dat niet. Door het bespreekbaar te maken, er regelmatig aandacht voor te vragen en voorbeeldgedrag te stimuleren, draag je als arbeidshygiënist of veiligheidskundige concreet bij aan veiligheid en gezondheid op de werkvloer. Door te blijven herhalen, monitoren en bijsturen zorg je ervoor dat beleid daadwerkelijk effect heeft.