De uitval van medewerkers in de bouw en infra door slijtage en artrose-klachten neemt toe. Veiligheid op bouwplaatsen blijft een hardnekkig probleem door ondoordachte bouwkundige en organisatorische afwegingen. Toch gaat het langzamerhand de goede kant op met de gezondheid en veiligheid in de bouwsector.

Dat zijn enkele conclusies uit een onderzoeksrapport van kennis- en adviescentrum Volandis. Het Bedrijfstakverslag vergelijkt de staat van veiligheid, gezondheid, plezier en toekomstperspectief in de bouw en infra in 2022 en 2023 met eerdere jaren. Ruim 13.000 medewerkers onder de cao Bouw & Infra, zowel in de uitvoering en administratie als op bouwplaatsen, werden hiervoor ondervraagd.

Onveilige keuzes vooraf

De afgelopen tien jaar daalde het aantal medewerkers met een bedrijfsongeval licht, maar in 2023 steeg dit weer. Ook het aantal dodelijke slachtoffers schommelt de laatste jaren. De Nederlandse Arbeidsinspectie telde vorig jaar elf bouwers die om het leven kwamen, tegenover zes in 2022. ‘En de eerste slachtoffers in 2024 zijn alweer gevallen’, staat in het rapport.

Deze ongevallen zijn volgens Volandis mede te wijten aan de gemaakte bouwkundige, technische en organisatorische keuzes in projecten, afgekort BTO. Die keuzes hebben gevolgen voor de veiligheid op de bouwlocatie zelf. René du Pon, veiligheidsdeskundige bij Volandis, licht toe: “Architecten en opdrachtgevers moeten zich al bewust zijn van hoe hun keuzes de veiligheid beïnvloeden.”

Du Pon noemt de bouw van een brug in Lochem, waar het eerder dit jaar misging. Twee mensen kwamen om het leven, twee anderen raakten gewond. Het formele onderzoek loopt nog, maar experts vermoedden al dat de opzet van de hijsoperatie niet deugde waardoor de brugboog ongecontroleerd kon kantelen.

“Het ontwerp gaf al aanleiding tot veiligheidsrisico's bij het hijsen”, zegt Du Pon nu. Door het asymmetrische ontwerp was de brugboog mogelijk lastiger te hijsen dan een eenvoudige platte brug. “Architecten en opdrachtgevers moeten zich bewust zijn van ontwerpgevaren en die vooraf met uitvoerders bespreken.”

Ook de organisatie achter een project kan onveilige situaties op bouwplaatsen creëren. Toen in 2011 het dak van de Grolsch Veste instortte, waren veel bouwvakkers zowel op het dak als eronder aan het werk. Nog steeds worden sommige werkzaamheden gelijktijdig uitgevoerd, terwijl dat niet de meest veilige combinatie is, zegt Du Pon.

Veiligheid is een perceptie

Deze BTO-keuzes zijn meestal het terrein van medewerkers in de uitvoering, techniek en administratie. Zij dragen daarmee grote verantwoordelijkheid voor de veiligheid en gezondheid van de medewerkers die op bouwplaatsen werken. Uit het onderzoek blijkt echter dat bouwvakkers op locatie het lastig te beoordelen vinden of er voldoende veiligheidsmaatregelen zijn genomen, omdat ze niet bij die keuzes betrokken worden.

De kern van het probleem is volgens Volandis dat het personeel verschillend kijkt naar (on)veilige situaties. Volgens het onderzoek hebben bouwplaatsmedewerkers al jaren een minder hoge dunk van de veiligheid op de werkvloer dan hun collega’s in de voorbereiding en administratie. Niet verrassend, aangezien de laatste groep vaak op kantoor werkt. Zij maken volgens de cijfers ook minder vaak een ongeval mee.

“De oplossing hiervoor ligt voornamelijk in het beter voorlichten van werknemers over bouwactiviteiten”, zegt Du Pon. Andere zijn: het vaker uitwisselen van aanvaringen, de dialoog aangaan, en veiligheid en gezondheid al vroeg in het proces borgen. Ze behoren tot de rol die de opdrachtgever op zich moet nemen, vindt hij.

Artrose-klachten

De ondervraagde respondenten gaven verder aan dat lichamelijke aandoeningen en psychische stoornissen tot een groot deel van het ziekteverzuim in de bouw en infra leiden. Bijna 60 procent van de werknemers in deze sector met een WIA-uitkering heeft een van deze twee diagnoses. Uitval door slijtage, zoals artrose, neemt toe. Dat geldt ook voor stoornissen gerelateerd aan (werk)stress, zoals overspannenheid en burn-out.

Artrose is de grootste werkgerelateerde ziektelast: 30 procent van de gemelde gevallen die over botten en gewrichten gaan, zijn gelinkt met artrose aan de knie. Dat komt ongetwijfeld door het dagelijkse tillen en buigen dat de duizenden vakmensen moeten doen. De kans dat een bouwvakker op oudere leeftijd versleten raakt, wordt groter. Ook omdat – ondanks de zwaarwerkregeling – mensen langer doorwerken dan een paar decennia geleden.

Preventie is volgens Volandis hard nodig. Volgens de deskundigen zouden meer arbovriendelijke hulpmiddelen, zoals machinaal straten, de fysieke belasting en blootstelling aan stof fors terugdringen.

Hoge werkdruk

De werkdruk die medewerkers ervaren blijft vrij hoog over de jaren heen, zegt arbeids- en organisatiedeskundige Barteld Dijkman. Qua werkdruk behaalt de bouw dezelfde score als het onderwijs, de politie en de zorg.

Dijkman vindt het zorgwekkend dat als gevolg van de werkdruk, 13 procent van de bouwers verwacht het werk niet vol te houden – een conclusie uit eerder onderzoek van het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). “Daarnaast zien wij nu dat een nog grotere groep, ruim 40 procent, op zijn minst ook last ondervindt van hoge werkdruk. Dat is veel. Wat doet dat met het verzuim, en de kwaliteit van hun werk? En op den duur de veiligheid? Het is iets dat wel aangepakt moet worden.”

Hij ziet verder dat bij grotere organisaties de werkdruk vaak hoger ligt. “Het komt met name door de intensivering van het werk en het tekort aan personeel. Vooral UTA-personeel (uitvoering, techniek en administratie, red) vindt de werkdruk hoog. Deze respondenten geven bijvoorbeeld aan dat ze overwegend digitaal en in informatiesystemen werken, wat meer tijd en afstemming met andere deskundigen vergt - tijd die ze maar beperkt krijgen.”

Bouw veiliger en gezonder

Ook al is er nog veel te verbeteren op het gebied van ongevallen, gezondheidsklachten, ziekteverzuim en werkdruk, vergeleken met bijvoorbeeld 25 jaar geleden zitten deze aspecten in de sector wel in de lift. Het aantal ongevallen op de bouwplaats is gedaald. In totaal lopen steeds minder medewerkers in de bouw gezondheidsklachten op die ontstaan door werk. En door trainingen worden medewerkers zich langzamerhand meer bewust van de blootstelling aan gevaarlijke chemische stoffen.

“De veiligheid op bouwplaatsen wordt stap voor stap over de jaren steeds beter”, zegt Du Pon. De plotse piek in ongevallencijfers in 2023 verandert daar weinig aan. “Over meerdere jaren bezien is het aantal ongevallen namelijk wel constant.” Daarnaast vallen onder de ongevallencijfers van de Arbeidsinspectie ook installateurs van zonnepanelen en warmtepompen, die vooral de laatste jaren veel werk verrichten. Daar zitten volgens Du Pon soms ‘cowboys’ tussen: mensen die niet zijn opgeleid voor dit werk en eerder fouten maken.

“Voor wat betreft bouw en infra zijn we nu aangekomen bij de laatste loodjes om de bouw zo veilig mogelijk te maken, en die zijn het zwaarst. Wij zijn van mening dat veiligheid op het moment overal een topprioriteit is.”

Dit artikel verscheen eerder op de website van Cobouw