Netcongestie domineert steeds vaker het nieuws. De vraag naar transportcapaciteit groeit sneller dan uitbreiding van het elektriciteitsnet aankan. De lijst van bedrijven en huishoudens die op een nieuwe of zwaardere aansluiting wachten blijft maar toenemen. En daarmee ook het ongeduld en de frustratie. We willen wel elektrificeren, maar kunnen (nog) niet.
Het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN) onderzoekt mogelijke maatregelen op drie actielijnen: Sneller bouwen (het uitbreiden van de infrastructuur), Beter benutten (van het bestaande elektriciteitsnet, inclusief het terugdringen van de wachtrij) en Slimmer inzicht (in de data van netbeheerders). Naast de urgentie voor uitbreiding van het elektriciteitsnet, wordt stevig ingezet op flexibel gebruik van elektriciteit. Tegelijk constateert Netbeheer Nederland: "De implementatiesnelheid van maatregelen gericht op het verminderen en voorkomen van netcongestie ligt lager dan de snelheid waarmee het probleem zich ontwikkelt."
Netcongestie en uitbreiding
Het uitbreiden van de infrastructuur de komende jaren gaat over 'de grootste verbouwing van Nederland', met meer dan 100.000 kilometer kabels in de grond, 70 vierkante kilometer hoogspanningsnetten en 50.000 transformatorhuisjes. Gebrek aan ruimte en personeel zijn hierbij de grootste uitdagingen, samen met natuur (het stikstofprobleem).
Uitbreiding van de laag-, midden (regionaal)- en hoogspanningsnetten hebben ieder andere uitdagingen en speerpunten. In de vernieuwde capaciteitskaart van Netbeheer Nederland is een extra kaartlaag toegevoegd met data van TenneT op hoogspanningsniveau. Dat geeft duidelijker inzicht op welk netvlak congestie is en waar uitbreidingen gepland zijn. Bij het middenspanningsnet hebben netbeheerders een nieuwe gebiedsaanpak ontwikkeld voor de aanleg naar woonwijken en industrieterreinen. Zij kiezen er steeds vaker voor om de werkzaamheden te verleggen van netbeheerder naar aannemer. Dat kost in eerste instantie extra (inwerk)tijd, maar moet uiteindelijk leiden tot versnelling en opschaling.
De wachtlijst
De roodgekleurde capaciteitskaart van Nederland geldt zowel voor afname als teruglevering. Volgens cijfers van Netbeheer Nederland staan er op dit moment 11. 922 bedrijven op de wachtlijst voor afname van stroom en 8440 ondernemers voor teruglevering (januari 2025). Wat de wachtrij concreet inhoudt, hangt samen met de verschillen per netvlak. Wie een nieuwe of verzwaarde aansluiting wil (meer dan 3x80A) op regionaal of hoogspanningsniveau, komt in principe standaard op een wachtlijst. Terwijl er voor MKB bedrijven (tot 3x 80A) lokaal op het laagspanningsnet soms wel degelijk ruimte is.
De stroomnetchecker die in januari 2025 werd gelanceerd laat op postcodeniveau zien of deze ruimte er is. Indien die ruimte er is, zijn er geen officiële 'wachtlijsten', maar zien we wel oplopende wachttijden in het productieproces. Zijn er bijvoorbeeld meerdere aanvragen in een buurt voor laadpalen, dan moeten eerst de kabels in de straat verzwaard worden. Levering van materialen of een tekort aan arbeidskracht vormen dan het grootste obstakel, terwijl er wel ruimte is op het net.
Wie krijgt voorrang?
Een opvallende maatregel bij de wachtlijst is die van prioriteit van aansluiting voor grootverbruik (meer dan 3x 80A). Netbeheerders zijn wettelijk verplicht om met een wachtlijst te werken. Voorheen werkte dit op volgorde van aanmelding: 'wie het eerst komt, wie het eerst maalt'. Sinds 1 oktober 2024 is door Autoriteit Consument & Markt (ACM) vastgelegd dat bepaalde aanvragen voorrang moeten krijgen in de wachtrij: partijen met hoog maatschappelijk nut.
Dat zijn in de eerste plaats congestieverzachters, aansluitingen waardoor de druk op het net afneemt (batterijsystemen). Gevolgd door partijen die zorgen voor de nationale veiligheid, zoals politie of acute gezondheidszorg. Als derde krijgen aanvragen voorrang die voorzien in onze basisbehoeften, zoals de drinkwatervoorziening. Deze maatregel heeft wel een juridische kanttekening: onlangs bepaalde de rechter dat ACM voor het einde van dit jaar deze prioritering beter moet onderbouwen. Volgend jaar kan het dus weer anders zijn, maar tot het einde van 2025 krijgen aanvragers die het maatschappelijk belang dienen voorrang.
Flexibilisering op hoogspanningsnet
Het stroomnet is niet op alle momenten vol. Wanneer gebruikers niet 24/7 transportcapaciteit nodig hebben, kunnen er meer partijen op het net aangesloten worden. Zoals bedrijven willen weten waar ze aan toe zijn, zo hebben netbeheerders behoefte aan een realistisch beeld van de toekomstige vraag naar aansluitingen en ruimte in verbruik. Het LAN rapport beschrijft meerdere maatregelen die bedrijven stimuleren om hun energieverbruik zo flexibel mogelijk in te richten, bijvoorbeeld in ruil voor korting op tarieven.
Zo kunnen grootverbruikers een vergoeding krijgen tot wel 50% van hun netkosten als ze minder stroom gebruiken tijdens de spits. Sinds januari hebben grootverbruikers bij TenneT tijdsafhankelijke tarieven (Time of Use). Dit is de eerste prijsprikkel in Nederland om stroom af te nemen buiten de piekuren. GIGA Storage sloot het eerste tijdsduurgebonden aansluit- en transportcontract met TenneT, dat ingaat op 1 oktober 2025.
Flexibilisering op netten van netbeheerders
Welke kansen flexibilisering op het midden- en laagspanningsnet biedt, wisselt per bedrijf. Flexibel gebruik van het net betekent dat bedrijven zekerheid opgeven (altijd stroom) en dat ze hun processen moeten aanpassen. Dat gaat bij de een makkelijker dan bij de ander. Sinds 1 april 2025 is financiële ondersteuning beschikbaar voor bedrijven in de vorm van de Flex-e regeling. Deze is bedoeld om bedrijven via een scan inzicht te geven in hun energieverbruik en kansen voor flexibilsering, maar ook voor investering om deze kansen te realiseren.
Wanneer flexibilisering niet vrijwillig gaat, kunnen netbeheerders in sommige regio´s via congestiemanagement grote bedrijven verplichten om – tegen vergoeding – hun elektriciteit flexibel te gebruiken of terug te leveren. Deze verplichte deelname geldt voor aansluitingen van meer dan 1MW en is bedoeld om meer ruimte te creëren voor nieuwe aansluitingen.
In gesprek met netbeheerder
Naast de nieuwe contractvormen die al zijn goedgekeurd door ACM, zijn er nog zes andere contracten in ontwikkeling. Netbeheerders voeren samen met geïnteresseerde bedrijven pilotstudies uit, bijvoorbeeld voor groepstransport of een tijdsblokgebonden contract. Omdat niet iedere aansluiting volledig wordt benut, is er ook binnen bestaande contracten vaak nog ruimte. LAN moedigt ondernemers aan om bij behoefte aan uitbreiding in gesprek te gaan met de netbeheerder. Flexibel gebruik kan immers het verschil betekenen tussen wel of geen toegang hebben tot het elektriciteitsnet. Het vraagt om nauwe samenwerking tussen alle partners van het actieprogramma en om goede monitoring in de praktijk.
